Stigmatiseren of stimuleren?

Vijf jaar geleden schreef ik over de manier waarop Wajongers werden weggezet in de media. “Een drama.” “Een gevangenis.” “Een horrorscenario.” Vijf jaar later zijn de veranderingen waarvan toen werd gezegd dat ze zo hard nodig zijn door het huidige kabinet in gang gezet met behulp van de Participatiewet.

Van de momenteel 240.000 Wajongers mogen er op 1 januari 2018 nog maar 100.000 over zijn en om die reden wordt iedereen ‘herbeoordeeld’ op basis van zijn of haar dossier (let op: een herbeoordeling is iets anders dan een herkeuring!). Geeft dat dossier niet voldoende informatie om een besluit te nemen dan krijg je een vragenlijst toegestuurd die binnen drie weken na dagtekening (wat is er gebeurd met de normale zes weken???) ingevuld op een UWV-bureau moet liggen.

Praktisch betekent dat dat je twee weken de tijd hebt om alle informatie te verzamelen en op een rijtje te zetten omdat de brief een paar dagen na de dagtekening in de bus ligt en er ook een paar dagen over doet om weer op dat bureau terecht te komen. Vervolgens neemt men zelf twee maanden de tijd om een besluit te nemen.

Dat besluit gaat altijd over of iemand wel of geen arbeidsvermogen heeft. Heb je geen arbeidsvermogen dan verandert er niets en behoud je een uitkering ter hoogte van 75% van het minimumloon. Heb je wel arbeidsvermogen dan wordt, om je te stimuleren om aan het werk te gaan, per 1 januari 2018 je uitkering verlaagd naar 70% van het minimumloon. (Ter info: die 75% van het minimumloon is al dusdanig laag dat je onder het sociaal minimum komt en er dus een toeslag bovenop de uitkering komt om je op dat sociaal minimum te krijgen.)

Arbeidsvermogen heb je als je voldoet aan vier criteria:

  1. Je kunt een taak uitvoeren in een arbeidsorganisatie.
  2. Je hebt basale werknemersvaardigheden (vertaling: je kunt je houden aan afspraken).
  3. Je kunt tenminste 1 uur aaneengesloten werken zonder intensieve begeleiding.
  4. Je bent tenminste 4 uur per werkdag belastbaar (vertaling: je kunt tenminste vier keer per dag 1 uur aaneengesloten werken) en kunt dus 20 uur per week werken.

Criteria 1 t/m 3 zijn voor mij allemaal *check*. Criterium nummer 4 niet. Ik kan op een dag best een aantal uur werken. Maar niet vijf dagen per week. Sterker nog: als ik op een dag meerdere uren moet werken dan betaal ik de dagen erna de rekening en doe ik er goed aan om al de dagen ervoor extra rust te nemen. Dat lukt niet altijd, met alle gevolgen van dien.

De ‘herbeoordelingsmachine’ draait inmiddels een jaar. In elke regio / provincie is een speciaal team opgetuigd dat de herbeoordeling uitvoert (zo wordt mijn dossier in Amsterdam beoordeeld en niet in Alkmaar waar ik ‘klant’ ben). Elke regio / provincie heeft zijn eigen regels, werkwijzen en targets. Zo komt het voor dat mensen een telefoontje krijgen met de mededeling: “U moet nu kiezen, wilt u een herkeuring of wilt u een lagere uitkering?”. Mensen die jaren geleden op advies van hun behandelaar en met goedkeuring van het UWV volledig werden afgekeurd, worden nu op basis van dat tien jaar oude besluit geconfronteerd met het bericht dat ze arbeidsvermogen hebben en dus vanaf 2018 gekort gaan worden. Zelfs bedlegerig zijn, wil niet zeggen dat je ‘veilig’ bent: ook liggend op bed kun je kennelijk 20 uur per week werken. Je leeftijd, eventuele opleiding en of je recente werkervaring hebt, doen er allemaal niet toe. Er wordt puur gekeken naar die vier criteria en heb je volgens het UWV bij alle vier een vinkje dan word je gekort.

Ondertussen wordt het bedrijfsleven ‘gestimuleerd’ om 125.000 garantiebanen te creëren voor die 140.000 Wajongers die per 1 januari 2018 gekort gaan worden. Voor dat creëren krijgen ze tot 2026 de tijd. Dus nog los van dat niet elk bedrijf überhaupt zo’n baan kan creëren, ontstaat er straks ook nog een te kleine vijver waar een heel grote groep in gaat vissen terwijl een groot deel van die vissers geen opleiding of werkervaring heeft. Echt het type werknemer waar bedrijven om zitten te springen.

Je zou verwachten dat de kranten er vol mee staan, al is het maar met de dramaverhalen over onterechte bepalingen dat iemand arbeidsvermogen heeft. Immers: leed trekt lezers. Maar nee. Elsevier vond het van de zomer wel nodig om een artikel (premium artikel, eenmalig gratis te lezen) te publiceren over het aantal arbeidsongeschikten waarbij drie Wajongers zijn geïnterviewd waarvan ik me afvraag of dit nu echt de enige voorbeelden waren die ze konden vinden. De uitwerking van de gesprekken staat vol met aanhalingstekens en andere steken onder water. Het afvoerputje is er niets bij. Trouw berichtte in oktober over een grote achterstand bij het UWV als het gaat om de herbeoordelingen, maar gebruikt daarbij ook het woord ‘herkeuringen’ en dat is toch echt iets heel anders. Dit eerder door hen gepubliceerde artikel laat ook zien dat het hier niet gaat om de herbeoordeling van de Wajongers. De FNV heeft een ‘meldpunt herbeoordeling Wajong‘ geopend, maar ik heb het in geen enkel nieuwsbericht langs zien komen.

En waarom? Ik heb geen idee! Is het niet interessant? Niet sexy genoeg? (Want dat schijnt tegenwoordig ook belangrijk te zijn?) Doen die 140.000 mensen er niet toe? Zijn zij alleen goed genoeg om te gebruiken als voorbeeld hoe slecht het gaat met Nederland en om te laten zien dat mensen met een uitkering ‘uitvreters’ zijn? Ik word er cynisch van. Alsof er in bedrijven geen collega’s zijn die net wat vaker te laat zijn, langer pauze nemen en vroeger weg gaan. Overal in de maatschappij zijn mensen die de kantjes er vanaf lopen en dat begint al op school en tijdens de studie (breek me de bek niet open), maar daarom is nog niet elke werknemer, scholier of student een ‘uitvreter’.

Ik word er ook moedeloos van. Niet voor mezelf overigens. Ik red me wel want ik kan mijn mondje roeren. Maar heel veel Wajongers kunnen dat niet. Misschien is dat wel wat er fout is aan het huidige systeem: in plaats van mensen te begeleiden en ondersteunen worden ze in een uitkering gestopt om maar van ze af te zijn (oké en dat noemt Elsevier, toch nog een puntje voor ze). Het is vast goedkoper, puur gekeken naar de arbeidskosten, maar wat kost het als iemand thuis op de bank doodongelukkig wordt en nog meer gezondheidsklachten krijgt?

Stimuleren in plaats van stigmatiseren, dát is wat er nodig is. En stop met ervan uit gaan dat iedereen met een uitkering die heeft omdat dat ‘wel lekker is’. Er is niets ongezonder dan doelloos en uitzichtloos thuis zitten en je dan ook nog te moeten verantwoorden dat je echt met reden bent afgekeurd en niet omdat je gewoon geen zin hebt om te werken.

Ik werk elke dag. Mijn werk? Zorgen dat ik mijn lijf niet overbelast (omdat ik dan weer meer zorg nodig heb en nog duurder en afhankelijker word van anderen) en aan het eind van de dag gevoed en niet stinkend weer naar bed ga. Er zijn dagen dat me dat niet lukt, simpelweg omdat even douchen gewoon too much is. (Laat dat even tot je doordringen: hoe moeilijk is douchen nu helemaal? Of tanden poetsen? Simpel toch?)

Er zijn dagen dat het heel hard werken is om mijn hoofd overeind te houden. Dagen waarop ik me afvraag waarom en voor wie ik het in vredesnaam nog doe. Dat het leven met al deze beperkingen voelt als een gevangenis en de muren op me afkomen. En er zijn dagen waarop het fluitend gaat en ik door de kamer huppel (bij wijze van spreken!) en daarvan geniet, mezelf dwingend me niet af te vragen waarom het niet elke dag zo gaat. Van tevoren bepalen wat voor dag het gaat worden? Dat kan alleen in mijn dromen. Het is ook niet alleen maar goed of slecht natuurlijk, er zijn honderdduizend soorten dagen variërend van waanzinnig slecht tot geweldig.

En ja, ik doe ook vrijwilligerswerk. Dat kan omdat mijn eigen tijd en mate van inspanning kan bepalen. Daar staat tegenover dat ik meer pijn heb dan toen ik het nog niet deed en meer word geconfronteerd met mijn beperkingen. En omdat ik het goed wil doen en de lat hoog leg voor mezelf (zoals ik dat ook met mijn betaalde banen deed), is de prijs die ik betaal soms hoger dan ik uit kan leggen en moet ik me verdedigen omdat ik ijzerenheinig doorga met wat ik in mijn hoofd heb terwijl het fysiek eigenlijk te veel van het goede is. Ik doe het omdat het me voldoening en ‘hoofdenergie’ geeft, zonder de dwang elke dag te moeten presteren.

Vind je mij een uitvreter, aansteller, aandachtvrager? Prima hoor. Maar heb je ook het lef om me dat in mijn gezicht te zeggen? En kom je dan eens een maand met me mee kijken? Zodat je ook ziet wat ik niet op social media zet? Al die kleine automatismen en aanpassingen die ik mezelf eigen heb gemaakt om de dag met zo min mogelijk energie door te komen bijvoorbeeld.

Of denk je zoals mijn oud-studiegenoot denkt? Namelijk dat je wel met me wil ruilen zodat je lekker de hele dag met je vrienden kan voetballen (want dat doe ik hele dagen…) en in de zon kan zitten. Ja, dat werd echt gezegd. En toen ik bleef zwijgen (iets met mond vol tanden), volgde er als aanvulling dat het dan natuurlijk wel alleen om de leuke dingen van het niet werken gaat.

Puntje bij paaltje: als je een bericht tegenkomt waarin mensen met een uitkering worden weggezet als ‘lekker makkelijk’, denk dan niet ‘ja, wat een uitvreters’, maar denk eens aan het verhaal dat er achter zit. En dat het de maker van het bericht is die ‘lekker makkelijk’ scoort over de rug van een ander die zich niet kan verdedigen. En als je iemand hoort oordelen over ‘luie uitkeringstrekkers’ vraag dan eens of die persoon er ervaring mee heeft of maar gewoon wat roept.

Het feit dat ik arbeidsongeschikt ben verklaard, voelt niet als een gevangenis. De beperkingen doen dat soms wel. Maar dankzij mijn uitkering kan ik waar mogelijk vrij zijn (bijvoorbeeld door zelfstandig te wonen in plaats van als 32-jarige nog thuis bij mijn ouders) en dat maakt het leven met alle beperkingen te doen. En volgens mij is dat de bedoeling van ons sociale stelsel.

Eén gedachte over “Stigmatiseren of stimuleren?”

  1. Ik denk zeker niet dat mensen met een uitkering uitvreters zijn. Maar ik weet wel, zeker vanuit mijn werk, dat er ook heel erg veel misbruik gemaakt werd van de (oude) regelingen. Dus dat er iets moest gebeuren, dat vind ik toch vrij logisch. En helaas, lijden de goeden soms onder de slechten.

Reacties zijn altijd welkom!